Birleşmiş Milletler, 2000 yılında 20 Haziran'ı Dünya Mülteciler Günü ilan etti. Ama bu ne küresel güçlerin göç etme hakkını bir güvenlik sorunu olarak görmesini değiştirdi, ne de yurtlarından gitmek zorunda kalan insanların önündeki sınırları kaldırdı. Mülteciler gittikleri her ülkede büyük dramlar yaşadı. Türkiye'nin bu konudaki durumu ise içler acısı.


İkiyüzlülüğün tecellisi: Dünya Mülteciler Günü

Birleşmiş Milletler, 2000 yılında 20 Haziran tarihini Dünya Mülteciler Günü olarak belirledi. Ama bu tek günlük anma, ne küresel güçlerin göç etme hakkını bir güvenlik sorunu olarak görmesini değiştirdi, ne de yurtlarından gitmek zorunda kalan insanların önündeki sınırları kaldırdı

Dünya üzerinde insanların göç etme hakkı, veya diğer bir deyişle bir ülkenin sınırlarından kimlerin girip çıkabileceği, kimlere oturma ve çalışma izni tanınacağı, ve kimlere vatandaşlık hakkı verileceği gibi kararlar, sadece son yüzyıldır ulus devletlerin tekelinde bulunuyor. Ve tarihsel olarak devletler ulusal bütünlüğü temsil ettiği öne sürülen din, etnisite, ırk, dil ve benzeri özellikleri taşıyan göçmenleri sınırları içine kabul etmek konusunda ayrıcalık göstermişlerdir. Türkiye'de, cumhuriyetin kurulduğu ilk yıllardan bugüne yasal anlamda 'göçmen' tabirinin 'Türk soylu' olma kriteri taşıması da bunun aslında en belirgin örneklerinden birini oluşturuyor.

Son 20 yıldır iletişim ve ulaşım alanındaki muazzam değişim sonrası gelişen küreselleşme ile birlikte, sınırlar arasında insan, mal ve kültürel pratikler arasındaki akış da bir o kadar artış gösterdi. Savaş, kültür, din veya ırk yüzünden baskı altında kalma ve iklim değişikliği gibi faktörlerle de hızlanan göç, dünyanın dezavantajlı ülkelerinden gelen insanlara karşı, daha müreffeh ülkelerde sıkı tedbirlerle önlenmeye çalışan bir 'ulusal güvenlik sorunu' olarak algılanır oldu. Ülke refahını, ulusal bütünlüğü, toplumsal huzuru tehdit ettiği gibi iddialarla kamuoyunda göç karşıtı tutumları pekiştiren en dramatik örneklerden biri, 11 Eylül sonrasında göç ve terörün devletler tarafından neredeyse aynı kefeye sokularak, benzer muamelelere tabi olmasıydı.

AVRUPALILIK ŞARTI

Türkiye'nin ancak 90'lardan itibaren şekillenmeye başlayan göç ve iltica politikalarında, kendi güvenlik kıstasları ile AB'nin kale duvarlarını yükseltme çabaları belirleyici oldu. Bunun yansımasını Türkiye'deki mevcut mevzuat ve AB müzakere belgelerinde bariz biçimde görmek mümkün. İyileştirilmiş sınır kontrol mekanizmaları, geri kabul anlaşmaları ya da iltica başvuruları esnasında izlenmesi gereken süreçler, kaba hatlarıyla AB hukukuna uygun görünse de, bu metinler göçmen ve mültecilerin Türkiye'de bulundukları süreçte hayatlarını nasıl idame ettirecekleri konusunda 'entegrasyon' başlığı altında birkaç paragrafla tanımlanmış ve keyfi uygulamalara zemin hazırlayan ibarelerle kısıtlı.

Gelişmiş ülkelerde olduğu gibi Türkiye'de de, göç bir güvenlik sorunu olarak görüldü ve bunun en büyük mağdurları ulus devletlerin dışladığı mülteciler oldu. Sorunlu bir coğrafi bölgenin ortasında yer alan Türkiye, 1979 İran Devrimi, 1991 Körfez Savaşı, Bosna, Kosova, Afganistan, Irak, Somali ve Sudan'daki çatışmalardan kaçan binlerce sığınmacının geldiği bir adresti. Mültecilerin Statüsüne Dair 1951 Cenevre Anlaşması'nı imzalayan 120'den fazla ülke arasında bulunan Türkiye, bu anlaşmada bulunan 'coğrafi sınırlama' maddesine bağlılığı sürdüren son birkaç ülkeden de biri. Bu maddeye bağlılık nedeniyle Türkiye, sadece Avrupa'dan gelen mültecilere sığınma hakkı tanıyor. Avrupa dışından gelen mültecilere ise 'kalıcı bir çözüm' bulunana dek sadece geçici sığınma hakkı veriliyor. Tanımlanan kalıcı çözümler ise, gönüllü olarak kendi ülkelerine geri gönderilmeleri, yerel entegrasyon veya üçüncü bir ülkeye yerleştirilme. Öte yandan Türkiye Avrupa dışından gelen mültecileri hukuken kabul etmese de, fiilen ülkedeki sığınma taleplerinin neredeyse tümü Avrupa dışından gelen kimselere ait.

BELİRSİZLİK TRAVMASI

Belirsizlik, Türkiye'de mülteci olarak yaşamanın ruh halini en iyi tanımlayan kavram. Mülteci statüsünü belirleme başvurusu, kayıt, derinlemesine mülakatlar, kabul halinde yerleştirilecekleri üçüncü ülkeye yapılacak başvurular, reddedilme halinde ise temyizi içeren son derece çetrefilli bir süreci kapsıyor. Mülteci olarak kabul edilme durumunda 'kalıcı çözüm' olarak onlara ne sunulacağı çoğu zaman uluslararası diplomatik müzakerelere de dayalı olarak gelişiyor. Örneğin 2006 yılına kadar Türkiye'de bulunan Iraklı mültecilerin üçüncü ülkeye yerleştirilme süreçleri tamamen dondurulmuştu. Bu yüzden sığınma başvurusu yapan mültecilerin Türkiye'de bulundukları 'geçici' süre, pratikte iki yıldan az olmamakla birlikte 10 yıla kadar uzanabilen bir süreç. Sığınmacılar içinse bu zaman zarfı, verilecek kararın her gün tekrarlanan bir eziyet halinde beklenmesi anlamı taşıyor.

KANITLAMA ZULMÜ

Dahası, bu süreç kaçtıkları ülkelerde yaşadıkları travmalara eşdeğer bir hal yaratabilecek özellikleri de beraberinde getiriyor. Örneğin başvuruda bulunan kişinin 'haklı zulüm' korkusu olduğunu, hem objektif hem de subjektif olarak kanıtlaması isteniyor. Saatler boyu süren mülakatlarda bütün hayatını ve en acı anlarını hiç tanımadığı ve çoğu zaman dilini bilmediği bir kişiye açmak zorunda kalan sığınmacıların, bu anlatılarında en ufak bir tutarsızlık görüldüğünde başvuruları olumsuz yönde etkileniyor.

Kuşkusuz bir travmanın, travmaya sebebiyet veren mücadelenin, yerinden edilme ve zulüm deneyiminin ne şekilde anlatılıp anlamlandırıldığı kültürlerarası büyük farklılıklar gösteriyor. Ama bu süreçte Batı'da hakim olan hukuk ve tıp diline uygun olmayan anlatıların başarılı sonuçlanması bir o kadar zor oluyor. 'Gerçek' ile 'yalan' başvuruyu ayırt etmek üzere kurulmuş bu sorgu biçimleri ve güvenlik testleri, mültecilere ne kadar belirsiz bir statüde olduklarını yine gün ve gün hatırlatıyor.

İKAMET EZİYETİ

Avrupalı olmayan mültecilerin statülerini belirleme sorumluluğu, esas olarak Birleşmiş Milletler ve Mülteciler Yüksek Kurumu'nun (BMMYK) tekelinde. Türkiye'de konuyu kontrol altında tutmak için 90'ların sonlarından itibaren İçişleri Bakanlığı'nda, 'paralel prosedür' adı verilen bir uygulama başlatıldı. Buna göre Türkiye'ye gelen bir mülteci geçici sığınma izni alabilmek için, 'haklı' bir sığınma sebebi olduğunu hem Bakanlık yetkililerine, hem de BMMYK görevlilerine ispatlamak durumunda.

Türkiye'deki tüm yabancılar gibi, sığınmacı ve mülteciler de 'Türkiye'de Yabancıların İkamet ve Seyahatleri Kanunu'na tâbiler. Ancak bu yasa dahilinde, sığınmacıların ve mültecilerin sadece İçişleri Bakanlığı tarafından belirlenen bazı bölgelerde ikamet edebilecekleri belirtiliyor. Son yıllarda, artan sayıları nedeniyle Türkiye'deki sığınmacı ve mülteciler, İçişleri Bakanlığı tarafından belirlenen ve genellikle Türkiye'nin daha az gelişmiş Orta ve Doğu Anadolu bölgelerinde yer alan 'uydu kentler'de yaşamak zorunda tutuluyorlar. Bu şehirlerdeki Yabancılar Polisi'ne kayıt olmaları ve imza vererek 'kaçmadıklarını' ispat etmeleri gerekiyor. Ancak mültecilerin çoğunun bu şehirlerde yaşamlarını sürdürebilmek için yeterli kaynak ve destek sağlayabilecek bir sosyal ağları bulunmuyor. Bu şehirlerde ikamet harcından muaf tutulup tutulmayacakları, Sosyal Yardımlaşma Dayanışma Vakıfları'ndan ayni veya nakdi yardım alıp alamayacakları, çocukların eğitimi ve benzeri pek çok hayati konu mevzuattaki muğlâk tanımlamalardan ötürü tamamen keyfi uygulamalara tâbi. Mültecilere Türkiye'de hukuken çalışma hakkı tanınsa da, uygulamada çalışma izni genel olarak sadece önde gelen şirketler, üniversiteler veya spor kulüplerinde çalışan kişilere veriliyor ve bu durum sığınmacıların iş bulma imkânlarını tamamen kaldıkları şehirlerin kayıt dışı çalışma koşullarına bağlı kılıyor.

AVRUPA HAYALİ

Türkiye'de sığınma başvurusu sürecinin barındırdığı bu çok ciddi belirsizlik ve bekleme süreci, uydu kentlerde hayat koşullarının zorlayıcı koşullarıyla birleşince, pek çok mülteci bir uydu şehir olmayan, ama sosyo-ekonomik imkânlara daha rahat ulaşılabilen İstanbul'da 'kaçak' olarak yaşamayı tercih ediyor yada 'kaçak' yollardan kendilerine 'güvenli' bir hayat sunacağını hayal ettikleri Avrupa kapılarını geçmeyi deniyor. Bir mülteci, kaçak olarak yakalandığında belirsiz bir süre boyunca 'misafirhanelerde' idari gözaltında tutulan, hatta zulüm gördüğünü iddia ettiği ülkeye sınır dışı bile edilebilen potansiyel bir suçlu olarak algılanıyor. Türkiye örneği, güvenlik odaklı göç politikalarının kendi kendini yenileyen ve meşru kılan özelliklere sahip olduğunu kanıtlıyor. Bu güvenlik çemberi içinde mülteciler açısından süregiden belirsizlik hali, açık bir psikolojik caydırma politikası haline dönüşmüş durumda.

Diğer yandan, dünyanın pek çok fakir bölgesinde, doğal felaketler, ekonomik çöküşler, iç savaşlar, politik veya etnik şiddet birbiriyle bağlantılı. Göç motivasyonları da aynı anda hem ekonomik nedenler, hem de zulme tâbi olmaktan kaynaklanabiliyor. Bu yüzden ekonomik göçmenleri ifade etmek üzere kullanılan 'kaçaklar' ile mülteciler arasında yapılan kesin ayrımlar son derece sakıncalı. Bugünün yeni politik gerçeklikleri karşısında, bir mültecinin yasal tanımı kesinlikle yaşanan acı ve zorlukları yansıtmıyor.

İKİYÜZLÜLÜK

Tüm bu problemlerin ortasında, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, 2000 yılında üye ülkelerin oybirliği ile 20 Haziran tarihini, her yıl 'Dünya Mülteciler Günü' olarak kutlanmasına karar verdi. Fakat ne yazık ki, tek günlük anmaya sıkıştırılan bu kavram, temel bir insan hakkı olan göç olgusunun gelişmiş ülkelerin kendi başlarını ağrıtan bir 'ulusal güvenlik sorunu' olarak görmelerini asla engellemedi. Küresel egemen güçler, yurtlarından herhangi bir nedenle ayrılmak zorunda kalmış insanların önündeki sınırları kaldırmaya hiç yanaşmıyor. Bu şartlar altında göç konusundaki ikiyüzlülüğün bir tecellisi olan Dünya Mülteciler Günü, iyimser olarak ancak konuya duyarsız kamuoyunun dikkatini çekmek gibi bir işlev taşıyor.

Göçmen nerede biter? Mülteci nerede başlar?

Göç politikalarının güvenlik ekseninde şekillenmesi ile iltica hakkı giderek daha dar bir çerçeveye kıstırılıyor. Hâlbuki iltica, İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'nin 14. maddesinde ve 1951 tarihli Cenevre Sözleşmesi'nde mültecilik statüsü biçiminde yer alan temel bir insan hakkı. İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'nin 13. maddesi, her insanın ülkesini terk etme hakkının olduğunu söylerken, kişilerin topraklarına girip giremeyeceği ve bu kontrollerin biçimleri, ülkeler tarafından belirleniyor.

Bu iki ayrı hukuki kavram, iki ayrı statüyü de ortaya çıkartıyor: Mülteci, yani siyasi nedenlerle zorunlu göçe maruz kalmış kişi; Göçmen, ekonomik sebeplerden ötürü, 'kendi iradesiyle' göç eden kişi. Bu statü ayrımı, devletler tarafından güvenlik eksenli politikalar çerçevesinde araçsallaştırıldığında, problemli bir hal alıyor. Günümüzde Avrupa'ya giden ve iltica başvurusunda bulunan insanların çoğunun ekonomik nedenlerle göç ettikleri, dolayısıyla sahte mülteciler oldukları fikri oldukça yaygın. Bu argüman, bazı insan kategorilerinin meşru olarak göç etme hakkı olmadığının altını çiziyor. Böylece, göçmenlerin meşru yollarla elde edemeyecekleri haklardan faydalanabilmek için sistemi istismar etmeye çalıştıkları ima edilirken, iltica hakkının da tehlikeli biçimde sorgulanmasına sebep oluyor.

POTANSİYEL SUÇLU

Devletler pratikte, 'yasadışı' göçle mücadele kisvesi altında, kendilerine Cenevre Sözleşmesi'ni usulüne göre ihlal edebilecekleri araçlar oluşturdular. Bu kişinin iltica başvurusunu yaparken suçluluk karinesi altında, potansiyel bir yasadışı göç suçlusu olarak yapmasını getiriyor. Birçok ülkede, iltica başvurusunda bulunan kişiler önce devlet tarafından alıkonuluyor. Böylelikle iltica başvurusu prosedürü bir alıkonma merkezinde, parmaklıklar ardında başlıyor.

AB tarafından oluşturulan Dublin II sistemi buna iyi bir örnek. Dublin II anlaşmasına göre, Avrupa'da iltica başvurusunda bulunmak isteyen her kişi, bu başvuruyu ilk ayak bastığı AB ülkesinde yapmalı. Sahteciliklere karşı, iltica başvurusu sahiplerinin parmak izleri EURODAC adı verilen küresel bir veri tabanına kaydediliyor. Böylelikle, bir insan Schengen ülkelerinden birinde iltica başvurusunda bulunduğunda, önce parmak izi sınavından geçirilerek, daha önce başka bir ülkede başvuruda bulunup bulunmadığı ve sistemi suiistimal etme niyeti kontrol ediliyor. Ancak iltica başvurularının kabul edilme oranı bir ülkeden diğerine önemli ölçüde farklılık gösterebiliyor. Örneğin Yunanistan'ın mülteci statüsü verme oranı yılda yaklaşık yüzde 3. Başvuruların olumlu sonuçlanmasının neredeyse imkânsız olduğu bu ülkeden alınan bir ret, bütün AB ülkelerinde de kaçak kabul edilmeyi getiriyor. Kişi şansını başka bir ülkede denemeye kalkarsa, o zaman da sistemi suiistimal etmekle suçlanıyor.

MARAZİ HİYARARŞİ

Sahtecilerden korunma bahanesiyle, en temel insan haklarından biri olan iltica baltalanıyor ve 'yasadışı' göçle mücadelede bir araç haline getiriliyor. Oysa, göç etme nedenleri ne olursa olsun, göçmenler de mülteciler de aynı yollardan geçiyor ve varsa varış ülkesine ulaşmak için aynı riskleri göze alıyorlar. Yasal göç etme yolları kapalı olduğunda, sınır dışı edilme riski karşısındaki tek seçenek, iltica sistemi. Göçmen ve mülteci statüleri arasındaki fark, aynı zamanda göç eden insanlar arasında marazi bir hiyerarşi oluşmasına da neden oluyor. Siyasi baskı göç için meşru neden sayılıyor, ancak açlık ya da doğal afetten kaçan birinin göçü meşru sayılmıyor.

SINIRLAR AÇILMALI

Cenevre Sözleşmesi, bugünkü koşullarla ilgisi olmayan bir bağlamda imzalanmış ve zamanı geçmiş bir hukuki metin. Bu yüzden mülteci statüsünün mevcut tanımıyla korunması yetersiz ve problem teşkil ediyor. Şimdiki göç akımları önemli ölçüde ekonomik, askeri ya da kültürel, emperyalist baskılardan kaynaklanıyor. Göçmenlerin gerçek ihtiyaçları ise, bu emperyalist baskı araçlarını eleştirip, sınırların açılmasının bir gereklilik olduğunu savunmaktan geçiyor. Bugünün politik koşullarında ise iltica hakkı için ısrarcı olmak da acil bir zorunluluk taşıyor.

Sınırsız ve özgür bir dünya için Göçmen Dayanışma Ağı

Herkesin koşulsuz serbest dolaşım hakkına ve istediği yerde yaşama özgürlüğüne sahip olduğuna inanan Göçmen Dayanışma Ağı (GDA), 2009 yılının sonunda Türkiye'deki 'misafirhane/geri gönderme merkezi' olarak adlandırılan göçmenlerin alıkonduğu merkezlerin hukuksuz bir temele dayandığını ifşa etme ve bu merkezlerin kapatılmaları talebiyle, çeşitli kampanyalar yürüterek hayata geçti. Kimsenin göç etme hak ve özgürlüğünü kullanmasından ötürü alıkonulamayacağını savunan GDA, açıklık ve eşitlik temelinde bir araya gelen yatay bir ağ örgütlenmesi. GDA üyeleri, başka hangi gruba üye olursa olsun karar süreçlerine bireysel olarak katılıyorlar.

İstanbul Kumkapı'daki göçmen 'misafirhane'sinin önünde 14 Mart, 18 Nisan ve 28 Mayıs tarihlerinde üç eylem düzenleyen GDA, ayrıca güncel konuları birlikte tartışabilmek için düzenli aralıklarla forumlar düzenliyor. Kapatılma merkezindeki göçmenlere ilişkin hukuki ve tıbbi destek sağlamak için çalışmalar sürdüren GDA, göç temalı film gösterimleri ve Yaşam Radyo'da 'Görülmeyenler, Duyulmayanlar, Konuşulmayanlar: Göçmenler' adlı bir radyo programı ile kamuoyunda farkındalık yaratma çabasında...

Mülteci kimdir?

Vatandaşı olduğu ülkenin sınırları dışında bulunan, din, milliyet, belirli bir toplumsal gruba mensubiyet veya siyasi görüşü sebebiyle, o ülkede zulüm göreceğine dair objektif gerçeklere dayalı, makul bir korku duyarak bu devletin korumasına sığınmak istemeyen kişidir.

Türkiye'de mültecilik:

Türkiye, 1951 Cenevre Sözleşmesi'ne 'coğrafi sınırlama' şartı ile taraf olduğu ve sözleşme altındaki yükümlülüklerini sınırladığı için, yalnızca Avrupa ülkelerinden kaçarak ülkeye sığınan kişilere uluslararası koruma sağlamayı taahhüt ediyor. Bugün hâlâ yürürlükte olan söz konusu coğrafi kısıtlama çerçevesinde, Avrupa dışından gelen sığınmacılara BMMYK nezdinde yaptıkları iltica başvuruları tamamlanana kadar, Türkiye'de geçici olarak ikamet etmelerine izin veriliyor.

İltica başvuru süreci nasıl işliyor?

Türkiye'de mültecilik başvurusu alınmış ve geçici sığınmacı statüsü verilmiş kişiler, haklarında karar verilene dek 'uydu kent' olarak adlandırılan ve İçişleri Bakanlığı'nca belirlenmiş illerde zorunlu ikamete tâbi tutuluyor. Sığınmacı hakkındaki BMMYK kararı olumsuzsa en iyi durumda ülkeyi terke davet ediliyor, en kötü durumda ise sınır dışı edilmekle yüz yüze kalıyor. Olumlu karar sonucunda ise yine Türkiye'ye yerleşmeleri mümkün değilken, kendisine ikamet izni vermeyi kabul eden üçüncü bir ülkeye yerleştiriliyor.

Geri gönderme merkezi nedir?

Eski adı Yabancılar Misafirhanesi olan, İçişleri Bakanlığı'nın kararıyla kurulan Geri Gönderme Merkezleri, belgesiz göçmenlerin idari gözetim altında tutuldukları, başka bir deyişle süresiz kapatıldıkları mekânlar. En büyükleri İstanbul-Kumkapı, İzmir ve Kırklareli'nde bulunuyor. İçişleri Bakanlığı yakın gelecekte her ilde 50 ilâ 100 kişi kapasiteli geri gönderme merkezleri kurulmasını öngörüyor. Göçmenler bu merkezlerde, belirlenmiş yasal sınırı olmayan, yıllarca uzayabilen sürelerde, niçin tutuklandıkları ve ne kadar zaman kapatılacaklarını bilmeden, hukuki yardım imkanlarına ve temel sağlık hizmetlerine erişimleri son derece sınırlı bir şekilde tutuluyorlar.

BMMYK Türkiye'nin ilgi alanına giren kişiler ve menşe ülkeleri (Aralık 2009)

Ülke Kişi
Irak 6.804
İran 4.242
Afganistan 2.936
Somali 1.185
Diğer 1.170
TOPLAM 16.337
Kaynak: BMMYK Türkiye Temsilciliği


Mültecilerin yoğun olarak yaşadıkları iller (2008)

İl Kişi
Van 1.532
Kayseri 972
Gaziantep 952
Konya 700
Ankara 640
Kaynak: BMMYK Türkiye Temsilciliği

GÖÇMEN DAYANIŞMA AĞI